1 procent
zobacz >>>





Iluzja kontroli (...) a problem poczucia sprawstwa w psychologii

   Rozważania nad poznawczym podejściem do osobowości człowieka wskazują wyraźnie na niedostrzegany we wcześniejszych tradycjach psychologicznych fakt, że "człowiek jest bytem podmiotowym, tzn. formułuje zamiary, które pragnie zrealizować, czuje się przez pewne okoliczności zniewolony, oddychając pełna piersią w innych, dostrzega, że ma wpływ na bieg wydarzeń bądź wręcz przeciwnie, że wpływu tego jest pozbawiony" (Kofta, 2001, s.199). To właśnie studia nad podmiotową kontrolą działania odnoszą się do człowieka jako do jednostki sprawczej, kształtującej swój los.
   Mając na uwadze szeroki repertuar mechanizmów, które wspomagają kontrolę jednostki, należy jednocześnie zauważyć, że nie przesądza to o realnym sprawowaniu kontroli we wszystkich sytuacjach. Jednocześnie naczelna motywacja działań człowieka, ukierunkowująca na obronę poczucia własnej wartości, nie tylko skłania człowieka do popadania nieraz w iluzję kontroli, ale także do zaniechania kontroli.
   W kontekście zasygnalizowanego problemu iluzji kontroli należy zwrócić uwagę na adaptacyjny charakter nierealistycznej oceny zakresu sprawowanej przez jednostkę kontroli. Poza ową tendencyjnością przejawiającą się w myśleniu życzeniowym i planowaniu przyszłych działań, wiele danych potwierdza, że zjawisko przeceniania wpływu odnosi się także do przeszłych zdarzeń. Przemawiają za tym badania Alloy i Abramson (1979) nad oceną stopnia sprawowanej kontroli przez osoby zdrowe i cierpiące na depresję. Wskazują one, że w sytuacji braku wpływu na zdarzenia iluzja kontroli charakteryzowała tylko osoby zdrowe. Co wskazuje, że przecenianie wpływu na zdarzenia w sytuacji kiedy ich pojawianie się było obiektywnie niezależne, może mieć korzystny wpływ na zdrowie psychiczne jednostki. Langer, która na określenie opisywanego zjawiska zaproponowała właśnie pojęcie "iluzji kontroli", także wskazuje, że dość normalnym zachowaniem jest traktowanie zdarzeń losowych jako sprawnościowych. Co dowodzi trudności, jaką mają ludzie z dostrzeganiem braku związku między własnym zachowaniem a jego konsekwencjami. Przejawów tendencyjności w ocenie własnej kontroli dostarcza nam także powszechne zjawisko "egotyzmu atrybucyjnego". Opisywana przez nie skłonność do powiększania swojej roli w wywołaniu zdarzeń pozytywnych i pomniejszania w negatywnych manifestuje się w takich zjawiskach psychologicznych jak: przypisywanie sukcesów swoim zdolnościom, a porażek czynnikom zewnętrznym; przecenianie swojego wkładu w sukces osiągnięty przez grupę (egocentryzm atrybucyjny) czy też przejaw identyfikacji z grupą odnoszącą sukces i kontridentyfikacji z ponoszącą porażkę. Ponadto obok zaprzeczania własnej odpowiedzialności za wystąpienie zdarzeń negatywnych, obserwuje się także zjawisko racjonalizacji zdarzeń negatywnych. Jednostka umiejscawia wówczas źródło wystąpienia danego zdarzenia w czynnikach tylko pozornie je wywołujących, co jest zabiegiem chroniącym ją przed przyjęciem osobistej odpowiedzialności i w konsekwencji zagrożeniem samooceny.
   Dotychczasowe rozważania nad pojęciem potrzeby sprawstwa wskazują, że człowieka charakteryzuje dążenie do znajdowania się w takich okolicznościach, które umożliwiają mu sprawowanie osobistej kontroli. Jednocześnie percepcja własnej kontroli ma często charakter tendencyjny. Pojęcie totalitarnego ego Greenwalda, które podporządkuje aktywność jednostki ochronie samooceny, wskazuje na realizacje tego podstawowego motywu właśnie poprzez odnoszenie swych sukcesów do zdolności, a porażek do czynników zewnętrznych wobec jednostki.    Ogólnie poczucie kontroli wpływa na psychologiczną adaptację jednostki, zarówno w krótkim odcinku czasu poprzez motywowanie do działania jak i w dłuższym chociażby poprzez wykazaną w badaniu. Schulza (1976) adaptację do przewlekłej choroby. Podobnie iluzja kontroli może mieć korzystny wpływ na funkcjonowanie człowieka. Na zasadzie mechanizmu samospełniających się proroctw, samo oczekiwanie kontroli prowadzić może do jej obiektywnego wzrostu. Ponadto wiele badań wskazuje, że chroni ona przed popadaniem w wyuczoną bezradność.

Źródła:
Doliński D. ( 1993). Orientacja Defensywna. Warszawa: Wydaw. Instyt. Psych. PAN.
Kofta M., Szustrowa T. ( 2001) red. Złudzenia, które pozwalają żyć. s.199-225. Warszawa: Wydaw. Naukowe PWN.

Agnieszka Chmielewska - Psycholog

Laboratorium ECDL


Polskie Towarzystwo Informatyczne

Agencja Zatrudnienia Fundacji Fuga Mundi

Nasza działalność została nagrodzona DYPLOMAMI

Dobre Praktyki
EFS 2008

Dobre Praktyki
PFRON 2006

Polityka prywatności | Mapa serwisu

© 2008 Fundacja Fuga Mundi, wszelkie prawa zastrzeżone

Data ostatniej modyfikacji: 05.12.2019r.
Stronę odwiedzono 18292902, aktualnie przegląda ją 8 osób.
FFM Projekt współfinansowany ze środków
Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych
PFRON